Cánh đảo trong và cái chết chậm của người chạy biên ở V.League

Trong bốn vòng đấu gần nhất của V.League 1, một chỉ số lặng lẽ đổi chiều: tỷ lệ đường chuyền quyết định xuất phát từ hành lang biên trái giảm gần một phần ba so với hai mùa giải trước. Khi cả phòng bình luận mê mẩn những pha xâm nhập vòng cấm của các tiền đạo cánh đảo trong, tôi đã nghe thấy tiếng của một thế hệ cầu thủ chạy biên đang bị đẩy ra rìa rất khẽ. Băng ghi hình cũ nằm đó, còn tôi đeo kính, rồi nhìn thấy tương lai. Trên bảng phân tích của tôi, sau khi rà lại toàn bộ các trận đấu thuộc giai đoạn lượt đi mùa này, bức tranh hiện ra rõ hơn nhiều so với những gì bảng xếp hạng kể lại. Các đội bóng dẫn đầu về kiểm soát bóng đều đang chơi với cặp tiền đạo cánh thuận chân đảo ngược: chân trái đá cánh phải, chân phải đá cánh trái. Đây là mô hình được nhập khẩu gần như nguyên khối từ bóng đá châu Âu, nơi một cầu thủ chạy cánh được đo bằng số bàn thắng chứ không phải số đường tạt bóng. Ở V.League, mô hình ấy du nhập nhanh đến mức các học viện trẻ bắt đầu coi cầu thủ chạy biên thuận chân là hàng tồn kho. Nhìn lại đội tuyển quốc gia, Nguyễn Quang Hải là mẫu cầu thủ đảo vào trong gần như kinh điển, trong khi Nguyễn Văn Toàn từng là người giữ biên phải thuần túy. Sự chuyển dịch từ thế hệ này sang thế hệ khác không chỉ là chuyện cá nhân, nó phản ánh cả một triết lý đào tạo đang nghiêng hẳn về một phía. Hãy nhìn vào cách các đội bóng hàng đầu tổ chức tấn công. Khi có bóng ở phần sân đối phương, họ dồn hai hậu vệ biên lên cao, đẩy hai tiền đạo cánh vào trong tạo thành hành lang số tám, còn trung phong lùi sâu làm tường. Hệ quả là chiều rộng sân bị bỏ trống hoàn toàn. Không còn ai bám biên, không còn ai tạt bóng từ vạch cuối sân. Các pha bóng chuyển từ lối đánh biên rồi tạt sang kiểu đảo cánh rồi đâm thẳng vào trung lộ. Tôi đã tự tổng hợp dữ liệu của ba mùa giải gần nhất và kết quả khiến tôi phải ngồi lại. Số đường tạt bóng trung bình mỗi trận ở V.League giảm từ khoảng 24 lần xuống còn khoảng 15 lần. Ngược lại, số pha dứt điểm từ trong vòng cấm tăng đáng kể, và tỷ lệ bàn thắng đến từ các tình huống cố định tăng vọt lên mức mà trước đây tôi chỉ thấy ở các giải vô địch quốc gia châu Âu. Điều này không hề mâu thuẫn: khi cả hai cánh đều đảo vào trong, hàng phòng ngự đối phương co cụm lại trong vòng cấm, va chạm nhiều hơn, và số lần phạm lỗi ở rìa vòng cấm cũng tăng theo. Để kiểm chứng, tôi lấy một trận đấu cụ thể ở vòng đấu gần nhất. Đội chủ nhà kiểm soát bóng 61%, tung ra 17 cú dứt điểm, nhưng chỉ có 4 lần trong số đó đến từ những pha bóng sống được xây dựng từ biên. Toàn bộ số còn lại hoặc là sút xa, hoặc là hệ quả của các quả phạt góc và phạt biên. Đội khách, với chỉ 39% thời lượng bóng, lại tạo ra số cơ hội chất lượng tương đương nhờ đúng một cầu thủ chạy biên thuận chân dám bám vạch biên và tạt bóng. Tỷ số hòa 1-1, nhưng bài học thì không hề cân bằng. Đây là điểm mà tôi cho rằng đa số các nhà phân tích đang bỏ lỡ. Họ nhìn thấy bàn thắng từ bóng cố định gia tăng và kết luận rằng các đội đang tập ném biên và đá phạt nhiều hơn. Thực tế phũ phàng hơn: chính lối chơi cánh đảo trong đã tự tay đẩy bóng đến những tình huống cố định. Đội bóng không cần thêm một chuyên gia đá phạt, đội bóng cần một cầu thủ chạy biên dám giữ chiều rộng sân. Cú sốc derby Thượng Hải không dạy tôi cách thắng, nó dạy tôi cách nhìn lại. Ở cấp độ học viện, hậu quả còn dài hạn hơn. Tôi đã nói chuyện với vài huấn luyện viên trẻ, và điều họ lo nhất không phải là chiến thuật đội một, mà là việc các cầu thủ mười lăm, mười sáu tuổi bị xếp đá trái chân ngay từ đầu để phục vụ một sơ đồ mà chính họ chưa hiểu. Một thế hệ cầu thủ chạy biên thuận chân đang bị bỏ quên ngay từ lò đào tạo. Đến khi họ hai mươi tuổi, kỹ năng tạt bóng đã mai một, và chúng ta quay lại than phiền rằng đội tuyển thiếu người tạo đột biến ở hai biên. Nói cách khác, bóng đá Việt Nam đang trả giá cho một bản sao không hoàn chỉnh. Chúng ta nhập khẩu hệ thống của châu Âu, nhưng châu Âu vẫn nuôi dưỡng những cầu thủ chạy biên truyền thống ở các giải hạng dưới, trong những trận đấu cần phá bê tông. Còn chúng ta thì xóa sổ luôn cả hai đầu: vừa không có cánh đảo trong đủ giỏi để sút xa, vừa không còn cánh truyền thống để tạt bóng. Kết quả là một thứ bóng đá nửa vời, kiểm soát bóng nhiều nhưng không biết mở khóa theo cách nào khác ngoài việc chờ đối thủ mắc lỗi. Tôi hiểu vì sao các huấn luyện viên chọn con đường này. Áp lực thành tích ở V.League khắc nghiệt đến mức không ai dám thử nghiệm. Một cầu thủ chạy biên truyền thống, người chỉ biết bám biên và tạt bóng, bị coi là lỗi thời, trong khi một cầu thủ chạy cánh đảo trong ghi được bảy bàn mỗi mùa sẽ lập tức được gọi lên đội tuyển. Phần thưởng dồn hết về phía kẻ đảo cánh. Nhưng phần thưởng không đồng nghĩa với hiệu quả. Tất nhiên, tôi không hề phủ nhận giá trị của cầu thủ đảo cánh. Những pha đảo vào trong vẫn là vũ khí hủy diệt, và một tiền đạo cánh chân trái đá cánh phải có thể ghi hai mươi bàn một mùa. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang biến một lựa chọn thành một giáo điều. Khi cả một nền bóng đá chỉ còn một cách chơi, các đối thủ chỉ cần một buổi họp để vô hiệu hóa nó: kéo hàng phòng ngự vào trong, bịt hành lang số tám, và mặc kệ hai biên. Bóng đá không thương xót những hệ thống đơn điệu. Đây là lúc tôi phải tự phản biện. Tôi có thể sai, và tôi muốn nói rõ mình có thể sai ở đâu. Thứ nhất, mẫu dữ liệu tôi tổng hợp chỉ gồm ba mùa giải, một khoảng thời gian quá ngắn để khẳng định xu hướng là vĩnh viễn. Thứ hai, sự trỗi dậy của bóng cố định có thể đơn thuần phản ánh chất lượng hàng phòng ngự đi xuống, chứ không phải hệ quả của lối chơi cánh đảo trong. Thứ ba, và quan trọng nhất, tôi đang nhìn bóng đá Việt Nam bằng con mắt của một người đã quen với bóng đá Trung Quốc, nơi các đội bóng có tiền mua cầu thủ chạy cánh ngoại chất lượng cao, thứ mà V.League không có. Góc nhìn ngược đôi khi cũng là một cái bẫy. Tôi đã theo dõi bóng đá Việt Nam suốt gần bốn mươi năm, từ những trận đấu trên sân đất cho đến các giải đấu được truyền hình trực tiếp. Chưa bao giờ tôi thấy hành lang biên trống trải đến vậy. Điều đó không phải là tiến bộ, đó là một sự đánh đổi mà chúng ta chưa từng tính đến cái giá thật của nó. Nhưng ngay cả khi thừa nhận tất cả những điều đó, tôi vẫn giữ nguyên luận điểm gốc. Bởi vì vấn đề không nằm ở một vài con số, mà nằm ở triết lý đào tạo. Ở tuổi 55, tôi vẫn tin vào điều các bạn gọi là ảo tưởng, rồi nó thành hiện thực. Cái chúng ta cần không phải là cấm cầu thủ đảo cánh, mà là ngừng coi cầu thủ chạy biên thuận chân là hàng lỗi. Một đội bóng muốn vô địch phải có cả hai: người biết đảo vào và người biết giữ biên. Đội bóng này không cần thêm tiền, nó cần một người dám nghĩ ngược. Vậy nên tôi đặt ra một dự đoán có thể kiểm chứng được. Nếu trong nửa sau mùa giải này, một đội bóng ở nhóm giữa bảng xếp hạng đưa trở lại một cầu thủ chạy biên thuận chân và tăng số đường tạt bóng lên mức trung bình, họ sẽ leo ít nhất ba bậc trên bảng xếp hạng. Hãy theo dõi chỉ số đó cùng tôi. Nếu tôi sai, tôi sẽ là người đầu tiên viết lại. Còn nếu tôi đúng, có lẽ đã đến lúc bóng đá Việt Nam thôi sao chép một nửa và bắt đầu tự nghĩ.