Đêm ở lồng bát giác Đà Nẵng: võ cổ truyền Việt Nam tìm đường ra đấu trường chuyên nghiệp

Tiếng thở trong lồng bát giác

Trong cái nóng ẩm của một tối tháng Tư ở Đà Nẵng, tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba, sát lan can sắt, và nghe thấy tiếng thở. Không phải tiếng thở của người vừa thắng. Đó là tiếng thở của một chàng trai mười chín tuổi, mồ hôi chảy xuống qua vệt kẻ mắt đã nhòe, hai tay buông thõng, mắt vẫn dán vào khoảng không phía trên nóc lồng, như thể trên đó có một ông thầy đang đứng nhìn xuống. Hiệp ba còn bốn mươi giây. Cậu không còn ra đòn. Cậu chỉ đứng, hít vào bằng mũi, thở ra bằng miệng, đúng cái nhịp mà ai đó đã dạy cậu từ năm lên bảy.

Phía sau tôi, một người đàn ông hét bằng giọng Quảng: "Đứng lên con!" Rồi ông quay sang người bên cạnh, hạ giọng, gần như tự nói với mình: "Nó học võ từ nhỏ mà, sao giờ lại đuối thế này."

Tôi đã ngồi ở rất nhiều khán đài. Tôi từng ngồi trên khán đài Moscow, giữa một nhóm cổ động viên Iran không có đội tuyển dự giải, và học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai. Nhưng đêm nay thì khác. Đêm nay tôi nghe thấy một cuộc chuyển mình đang diễn ra trong từng nhịp thở.

Mùi dầu nóng bốc lên từ góc phòng, quyện với mùi nhựa thông và mồ hôi. Tiếng trống hội ở ngoài cổng vọng vào, không đều, như nhịp tim của một người đang lo. Trên nền xi măng, một chiếc khăn đỏ của võ đường ai đó bị bỏ quên. Và trong lồng, chàng trai mười chín tuổi ấy vẫn thở.

Khi tiếng chuông kết thúc vang lên, cậu không giơ tay. Cậu cúi xuống, chạm trán vào cột lồng, đúng động tác mà các võ sư Việt Nam gọi là lễ. Khán đài im khoảng ba giây. Ba giây đó dài hơn cả ba hiệp đấu.

Hai thế giới nằm cạnh nhau, cách nhau một con đường

Để hiểu chuyện gì đang xảy ra trong lồng bát giác đêm đó, phải hiểu cái không gian xung quanh nó. Cách sân đấu chưa đầy hai cây số, dọc theo bờ sông Hàn, có ít nhất mười một võ đường đang mở cửa mỗi tối. Đa số dạy võ cổ truyền. Một vài nơi dạy taekwondo, karate, boxing. Hai nơi mới mở lớp MMA cho trẻ từ mười hai tuổi.

Các võ đường này có tuổi đời trung bình hơn ba mươi năm. Có nơi đã truyền đến đời thứ ba. Thầy Hồ Văn Bảy, bảy mươi mốt tuổi, mở võ đường ở Quảng Nam từ năm hai mươi bảy tuổi, sau đó chuyển ra Đà Nẵng. Ông nói với tôi một câu tôi ghi lại nguyên văn: "Tôi dạy cho làng. Tôi không dạy cho đài."

Đó là câu chìa khóa.

Bóng đá Việt Nam có một hệ thống rõ ràng: học viện, giải trẻ, V.League, đội tuyển quốc gia. Võ thuật thì không. Một đứa trẻ học võ từ năm bảy tuổi có thể đi theo con đường thi đấu biểu diễn, hoặc quyền thuật, hoặc đối kháng trong các giải phong trào. Nhưng từ cấp phong trào lên cấp chuyên nghiệp, ở Việt Nam, không có cầu thang. Có một cái thang bị thiếu mất bốn, năm bậc.

Trong khi đó, các sự kiện võ thuật chuyên nghiệp trong nước những năm gần đây mọc lên nhanh. Các đêm đấu MMA, kickboxing, boxing chuyên nghiệp tổ chức ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ. Khán giả trẻ đến. Vé bán được. Nhà tài trợ bắt đầu để ý. Ánh đèn đẹp hơn nhiều so với một sân tập có mái tôn.

Nhưng phần lớn những người bước vào lồng bát giác ở Việt Nam hiện nay không đi lên từ một lò võ cổ truyền nào. Họ đến từ boxing nghiệp dư, từ taekwondo, từ karate, từ các phòng tập thể hình. Một số ít đến từ võ cổ truyền. Chàng trai mười chín tuổi tôi xem đêm đó là một trong số ít đó.

Tên cậu là Nguyễn Đình Khoa. Quê ở một xã ven biển Quảng Nam. Cậu tập võ từ năm bảy tuổi ở võ đường của thầy Bảy, học bài bản, học từ đòn chân đến thế tấn, học cả cách chào sân. Cậu lên đai theo hệ thống của võ đường. Năm mười bảy tuổi, cậu theo một người anh vào phòng tập MMA ở Đà Nẵng và ở lại.

Huấn luyện viên của cậu, Nguyễn Thanh Sơn, ba mươi tám tuổi, từng là võ sĩ đối kháng nghiệp dư trước khi chuyển sang MMA. Anh nói với tôi một điều mà tôi nghĩ nhiều người trong ngành biết nhưng ít người nói ra: "Mấy đứa nhỏ vào đây, nền tảng đứng rất tốt. Nhưng tư duy thì phải làm lại từ đầu."

Cái chân Quảng Nam và lỗ hổng ở đai

Đây là phần tôi muốn nói kỹ, vì nó là trái tim của câu chuyện.

Khi tôi ngồi xem buổi tập của Khoa vào một buổi sáng trước trận, tôi thấy rõ ba thứ đầu tiên.

Thứ nhất, tấn. Cậu đứng tấn chắc đến mức đáng ngạc nhiên. Trọng tâm thấp, gối hơi chùng, hai bàn chân bám đất. Đó là sản phẩm của hàng nghìn buổi tập tấn pháp từ nhỏ. Với một võ sĩ MMA, đây là món quà. Rất ít người mới tập đứng được vững như vậy dưới sức ép.

Thứ hai, đòn chân. Đây là thứ võ cổ truyền Việt Nam đặc biệt mạnh. Các đòn đá vòng, đá tạt, đá hất, đá từ dưới lên, đòn gối. Khoa có một cú đá vòng phải rất nặng, xuất phát từ hông chứ không phải từ đùi. Cú đó khi trúng sườn đủ để đổi nhịp trận đấu.

Thứ ba, khoảng cách. Cậu giữ khoảng cách đấu rất giỏi. Trong một trận không có vật, đó là lợi thế. Cậu quản lý được vùng ngoài tầm tay đối phương, buộc đối thủ phải bước vào trước.

Nhưng rồi tôi thấy thứ tư, và nó là vấn đề.

Khoa không biết bám đai. Không biết phá đai. Không biết dùng tay để kiểm soát cổ tay đối phương trong tình huống áp sát. Cậu không có phản xạ chống hạ gục. Khi đối thủ lao vào ôm chân, cậu phản ứng bằng cách duỗi người ra sau, điều mà một võ sĩ vật sẽ đọc được ngay. Trong ba hiệp đấu đêm đó, có bảy lần đối thủ cố gắng hạ gục. Khoa chống được hai lần. Bốn lần cậu bị kéo xuống. Một lần cậu tự ngã.

Đó là cái khoảng trống lớn nhất của cả một thế hệ võ sĩ Việt Nam bước từ võ đường vào lồng bát giác.

Để giải thích rõ, tôi xin nói về cách một trận MMA được chia. Hiệp một thường là hiệp của khoảng cách và thăm dò, khi cả hai còn sung sức và còn giữ được ý thức về vị trí. Hiệp hai là hiệp của vật và áp sát. Hiệp ba là hiệp của tim và phổi. Một võ sĩ có nền tảng đối kháng đứng sẽ có lợi ở hiệp một. Một võ sĩ có nền tảng vật sẽ có lợi ở hiệp hai. Và cuối cùng, người có nền tảng thể lực tốt nhất sẽ thắng hiệp ba.

Khoa thắng hiệp một trên bảng điểm của tôi. Cậu bị mất hiệp hai vì bốn lần bị khống chế dưới sàn và không thể thoát ra. Và cậu thua hiệp ba vì hết pin.

Đây là nghịch lý mà rất ít người ngoài để ý. Võ sĩ có nền tảng võ cổ truyền thường có khả năng chịu đựng tốt ở giai đoạn đầu, nhưng lại sụp rất nhanh sau khi bị vật hoặc bị khống chế. Lý do rất đơn giản: các bài tập võ cổ truyền phần lớn là bài tập chịu đựng trong tư thế đứng. Cơ thể quen với việc sinh năng lượng khi ở trên chân. Khi bị ép xuống sàn, dù chỉ mười lăm giây, cơ thể phải làm việc theo một cách hoàn toàn khác, và mức tiêu hao năng lượng tăng lên rất nhiều lần.

Nói cách khác, Khoa không yếu. Cậu chỉ tiêu năng lượng sai chỗ.

Nhịp tim, mồ hôi và bài toán cân nặng

Có một chi tiết khác mà tôi không thể bỏ qua, và nó liên quan đến sức khỏe nhiều hơn là chiến thuật.

Ngày cân trước trận, tôi đứng ở hành lang khu kỹ thuật và nhìn thấy hai võ sĩ ngồi bên can nước. Một trong hai người đó giảm bốn ký rưỡi trong vòng bảy mươi hai giờ. Đây là cách làm phổ biến ở rất nhiều giải đấu trên thế giới, không riêng gì Việt Nam. Người ta gọi đó là cắt nước.

Nhưng ở Việt Nam, việc này thường diễn ra mà không có bác sĩ đồng hành. Không có máy đo tỉ lệ nước trong cơ thể. Không có xét nghiệm nước tiểu bắt buộc ở các giải nhỏ. Các võ sĩ ăn nhẹ, uống ít, mặc áo dày, chạy bộ trong cái nóng ba mươi lăm độ, rồi tự cân lại bằng cảm giác.

Bác sĩ Lê Hoàng Nam, người theo dõi y khoa cho một số sự kiện võ thuật trong nước, nói với tôi: "Tôi không lo về việc cắt nước. Tôi lo về việc họ bù nước lại sau đó."

Câu đó cần được đọc chậm.

Sau khi cân đạt, võ sĩ có khoảng hai mươi tư đến ba mươi giờ để hồi phục. Nếu bù nước đúng cách, có điện giải, có carbohydrate, có ngủ đủ, thì họ có thể vào trận gần như bình thường. Nếu bù sai, họ bước vào lồng với một cơ thể đang thiếu hụt, và cái giá phải trả thường xuất hiện ở hiệp ba.

Trong trận đấu của Khoa, tôi nhìn thấy bốn dấu hiệu: mắt mất tập trung sau lần bị ngã thứ hai, nhịp thở ngắn ở giữa hiệp hai, phản xạ giảm rõ rệt ở phút thứ ba của hiệp ba, và tay không còn giơ lên nổi để che mặt. Cả bốn dấu hiệu này đều quen thuộc với bất kỳ ai từng theo dõi đấu vật.

Khi người ngoài gọi võ cổ truyền là diễn

Và đây là chỗ tôi muốn nói thẳng.

Những ngày sau trận, tôi đọc một vài bình luận trên mạng. Nhiều người Viết rằng võ cổ truyền Việt Nam chỉ để biểu diễn, chỉ để thi quyền, không dùng được trong thực chiến. Một số người giận. Một số người cười.

Cái đọc đó sai ở chỗ đặt sai câu hỏi.

Vấn đề của Khoa không phải là cậu học võ cổ truyền. Vấn đề là cậu học võ cổ truyền trong mười hai năm, rồi được đưa vào một bộ luật khác, ở đó những kỹ năng cậu giỏi không được tính điểm, và những kỹ năng cậu chưa từng học lại quyết định kết quả.

Điều tương tự đã xảy ra với rất nhiều hệ thống võ thuật trên thế giới khi họ bước vào MMA. Karate ban đầu cũng bị chê. Taekwondo cũng bị chê. Rồi những võ sĩ biết thích nghi xuất hiện, và câu chuyện đổi chiều. Điều thay đổi không phải là môn võ. Điều thay đổi là cách huấn luyện.

Ở Việt Nam, các võ đường phong trào và các phòng tập chuyên nghiệp gần như không nói chuyện với nhau. Đó là khoảng trống lớn hơn nhiều so với chuyện môn võ nào mạnh hơn môn võ nào.

Một hiểu lầm thứ hai cũng phổ biến không kém: người ta nghĩ rằng đai và huy chương là thương hiệu. Những người trong ngành biết điều đó không đúng.

Khi sân Hòa Xuân vỡ òa trong nước mắt, tôi hiểu thương hiệu không phải là logo mà là niềm tin. Và trong võ thuật cũng vậy. Một võ đường tồn tại ba mươi năm không phải vì họ có bao nhiêu huy chương treo trên tường, mà vì phụ huynh ở cái xóm đó vẫn tin giao con mình cho họ mỗi tối.

Thầy Hồ Văn Bảy nói với tôi: "Huy chương thì mất. Học trò thì không."

Trọng tài, luật và khoảng trống niềm tin

Trong trận đấu đêm đó, có một tình huống gây tranh cãi. Giữa hiệp hai, Khoa bị kéo xuống sàn, và có khoảng hai mươi giây cậu nằm ở tư thế nguy hiểm. Trọng tài đứng quan sát, không can thiệp. Sau trận, một số khán giả phàn nàn rằng trọng tài để trận đấu kéo quá lâu.

Tôi đã ngồi lại nói chuyện với trọng tài chính của đêm đó, anh Phan Quốc Vinh, ba mươi bốn tuổi, đã bắt khoảng bốn mươi trận chuyên nghiệp.

Anh nói: "Tôi không thể can thiệp chỉ vì khán giả la. Tôi phải nhìn tay. Nếu tay còn che được mặt, tức là võ sĩ còn đang phòng thủ. Khi tay buông xuống, đó mới là lúc tôi vào."

Câu trả lời đó đúng về mặt kỹ thuật. Nhưng nó cũng chỉ ra một vấn đề rộng hơn: số lượng trọng tài có kinh nghiệm ở Việt Nam còn rất mỏng. Một giải đấu có mười hai trận thường chỉ có ba đến bốn trọng tài đủ tiêu chuẩn, và một số người trong đó phải bắt hai, ba trận liên tiếp trong cùng một đêm.

Đó là vấn đề về nguồn lực, không phải về đạo đức.

Song song với đó là vấn đề luật. Các giải đấu trong nước hiện đang áp dụng nhiều bộ luật khác nhau, có nơi theo luật MMA thống nhất, có nơi tự chỉnh sửa cho phù hợp với điều kiện tổ chức. Việc thiếu một bộ luật chuẩn được phổ biến rộng rãi khiến cả võ sĩ lẫn khán giả đều phải học lại từ đầu ở mỗi giải.

Với một môn thể thao đang tìm chỗ đứng, đây là điều cần được giải quyết sớm. Không phải bằng cách thắt chặt, mà bằng cách chuẩn hóa.

Người phụ nữ trong phòng tập và điều không ai viết

Có một phần của câu chuyện này mà các bài tường thuật thường bỏ qua.

Trong phòng tập của Sơn, có bảy nữ võ sĩ đang luyện tập thường xuyên. Một trong số đó, Trần Thị Mỹ Duyên, hai mươi hai tuổi, đã đấu năm trận chuyên nghiệp. Cô đến từ một võ đường taekwondo ở Hòa Vang, chuyển sang MMA ba năm trước.

Duyên nói với tôi một điều mà tôi nghĩ nhiều người làm thể thao Việt Nam nên nghe: "Khó nhất không phải là tập. Khó nhất là thuyết phục gia đình rằng đây là một nghề."

Cô kể rằng mẹ cô từng đến tận phòng tập để xem, đứng ở cửa suốt buổi, không nói gì. Sau buổi đó, mẹ cô về nhà và không phản đối nữa. Nhưng bà vẫn hỏi mỗi tháng một lần rằng khi nào con kiếm được tiền từ việc này.

Đó là một câu hỏi rất thực tế, và nó dẫn đến phần khó nhất của toàn bộ câu chuyện.

Chuyển nhượng không phải là những con số. Nó là những cuộc chia ly được viết bằng hợp đồng. Nhưng trước khi có hợp đồng để chia ly, phải có tiền để trả.

Ở Việt Nam hiện nay, rất ít võ sĩ MMA sống được hoàn toàn bằng nghề đấu. Phần lớn họ dạy lớp, làm huấn luyện viên cá nhân, hoặc có một nghề khác bên cạnh. Một số ít được tài trợ. Số còn lại đấu vì đam mê và trang trải bằng thứ khác.

Đây không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam. Đây là câu chuyện của gần như mọi thị trường võ thuật đang phát triển. Nhưng ở Việt Nam, nó có một nét riêng: phần lớn nguồn thu của võ sĩ không đến từ giải đấu, mà đến từ việc dạy học.

Nghĩa là võ sĩ chuyên nghiệp ở Việt Nam đang sống bằng chính cái nghề mà họ vừa rời khỏi để đi đấu.

Mùa dịch và bài học chưa ai dùng lại

Nói đến đây, tôi buộc phải nhớ về một khoảng thời gian khác.

Mùa dịch, sân vắng tanh, nhưng tôi chưa bao giờ nghe rõ tiếng trái tim người hâm mộ đến thế. Hôm đó là bóng đá, nhưng bài học thì dùng được cho võ thuật.

Khi không có khán giả, ban tổ chức phải tìm cách khác để giữ kết nối. Họ livestream. Họ gọi điện cho cổ động viên. Họ ghi âm lời cổ vũ và phát lại trong phòng thay đồ. Những việc đó nghe có vẻ nhỏ, nhưng chúng tạo ra một thứ mà ánh đèn không tạo được: cảm giác rằng người xem vẫn đang ở đó.

Các giải võ thuật Việt Nam hiện nay có thể học lại điều này. Một đêm đấu ở Đà Nẵng có thể bán được vé, nhưng số người xem qua màn hình luôn nhiều hơn số người ngồi trong nhà thi đấu. Nếu ban tổ chức chỉ chăm chút cho khán đài mà bỏ qua màn hình, họ đang bỏ mất phần lớn khán giả của mình.

Và trong một môn thể thao mà mỗi võ sĩ phải tự lo cho sự nghiệp của mình, khán giả trên màn hình là nguồn thu nhập trực tiếp trong tương lai.

Thế hệ esports và cách cổ vũ mới

Có một điều tôi để ý trong hai năm trở lại đây.

Thế hệ esports không ngồi trên khán đài. Họ đang dạy chúng ta một cách cổ vũ mới. Họ không uống bia và hát. Họ xem trên điện thoại, họ bình luận theo thời gian thực, họ cắt clip, họ làm meme, họ tạo ra những cộng đồng nhỏ xoay quanh một tuyển thủ.

Võ thuật Việt Nam đang có cơ hội giống như vậy, nhưng chưa chạm tới.

Một võ sĩ có thể không nổi tiếng cả nước, nhưng có thể có hai mươi nghìn người theo dõi trên một nền tảng mạng xã hội, và hai mươi nghìn người đó sẽ trả tiền để xem trận của anh ta. Đó là một mô hình kinh doanh hoàn chỉnh, và nó không cần một nhà tài trợ lớn.

Vấn đề là hầu hết các võ sĩ Việt Nam chưa được dạy cách kể câu chuyện của chính mình. Họ được dạy cách đấm, cách đá, cách siết cổ, nhưng không được dạy cách nói trước máy quay. Và trong một môn thể thao mà khán giả mua vé để xem con người, kỹ năng đó quan trọng không kém kỹ năng chiến đấu.

Tôi từng viết rằng có những trận đấu kéo dài 90 phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Trong võ thuật, đơn vị thời gian ngắn hơn, nhưng nguyên lý vẫn vậy. Một trận đấu chỉ kéo dài mười lăm phút. Câu chuyện của nó có thể kéo dài cả một sự nghiệp.

Tín hiệu tiếp theo

Tôi không nghĩ đêm đấu đó là một bi kịch. Tôi nghĩ nó là một bản báo cáo.

Chàng trai mười chín tuổi vào lồng với nền tảng mười hai năm võ cổ truyền, thắng hiệp một, mất hiệp hai, hết sức ở hiệp ba, và cuối cùng vẫn cúi đầu chào sân theo đúng cách mà thầy cậu dạy. Trong cùng một đêm đó, có bảy bạn trẻ khác ngồi ở khán đài và nghĩ rằng mình cũng muốn thử.

Đó là hai tín hiệu nằm trong cùng một khung hình. Một là giới hạn của hệ thống huấn luyện hiện tại. Hai là sức sống của nó.

Điều sẽ quyết định tương lai của võ thuật Việt Nam trong mười năm tới không phải là có bao nhiêu giải đấu được tổ chức, mà là có bao nhiêu cây cầu được xây giữa võ đường và phòng tập chuyên nghiệp. Một cây cầu về huấn luyện vật và kiểm soát dưới sàn. Một cây cầu về dinh dưỡng và bù nước. Một cây cầu về y học thể thao, về bảo hiểm, về hợp đồng. Và một cây cầu về cách kể chuyện.

Võ cổ truyền Việt Nam không cần được cứu. Nó cần được dịch.

Dịch từ ngôn ngữ của sân đình sang ngôn ngữ của lồng bát giác. Dịch từ nhịp thở của bài quyền sang nhịp thở của hiệp ba. Dịch từ sự tôn kính của học trò dành cho thầy sang sự tôn trọng của khán giả dành cho một võ sĩ chuyên nghiệp.

Đêm đó, khi tiếng chuông vang lên, tôi ngồi yên thêm một lúc lâu sau khi mọi người đã đứng dậy. Tôi nghĩ về người thầy bảy mươi mốt tuổi đứng ở góc phòng, tay cầm chiếc khăn đỏ, không nói gì. Ông không nhìn bảng điểm. Ông nhìn học trò mình đi ra khỏi lồng.

Và tôi hiểu ra rằng trong môn thể thao này, thứ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác không phải là một đòn đánh. Nó là một cách đứng dậy sau khi bị đánh ngã, và một cách cúi đầu sau khi thắng.

Nếu có ai hỏi tôi nên theo dõi điều gì trong mùa giải sắp tới của võ thuật Việt Nam, tôi sẽ trả lời rằng hãy theo dõi các phòng tập nhỏ ở Đà Nẵng, Huế, Quảng Nam, nơi những đứa trẻ mười lăm tuổi đang được dạy cả tấn pháp lẫn cách thoát khỏi tư thế bị khống chế. Nếu những đứa trẻ đó xuất hiện ở các đêm đấu trong ba năm nữa, thì mọi thứ đã thay đổi.

Còn nếu không, chúng ta sẽ lại ngồi trên khán đài, nghe tiếng thở của một chàng trai trẻ ở phút thứ tư của hiệp ba, và tự hỏi vì sao.