Sau tấm lưới bóng chuyền nữ Việt Nam: Những bàn tay không được gọi tên

Phút thứ mười tám của hiệp bốn, khi tỷ số đứng ở 18-19 và cả nhà thi đấu nín thở, mọi ống kính đều hướng về phía Trần Thị Thanh Thúy. Tôi lại nhìn về phía sau, nơi Nguyễn Thị Kim Liên cúi đầu, hai cẳng tay khép lại. Một nhịp trước đó, cô vừa đón cú giao bóng xoáy của đối phương và đẩy bóng lên đúng điểm mà Đoàn Thị Lâm Oanh cần. Không một tràng pháo tay. Không một khán giả nào đứng dậy. Nhưng nếu quả bóng ấy lệch nửa mét, cả hiệp đấu sẽ rẽ sang một câu chuyện khác. Tôi ghi lại khoảnh khắc đó vào sổ tay, bên cạnh một dòng chữ tôi viết cho chính mình: đôi khi trận đấu được định đoạt ở nơi không ai quay phim.

Đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam những năm gần đây đã bước ra khỏi vùng phủ sóng của khu vực. Trên bảng xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB), thứ hạng của đội đã tiến vào nhóm 40 đội mạnh nhất thế giới — cột mốc mà cách đây một thập kỷ khó ai dám nghĩ tới. Những giải đấu như SEA V.League, AVC Challenge Cup hay các kỳ SEA Games trở thành thước đo cho một thế hệ cầu thủ mới: Trần Thị Thanh Thúy với những pha đập bóng ở biên, Nguyễn Thị Bích Tuyền ở vị trí đối chuyền, Hoàng Thị Kiều Trinh giữa lưới, Lê Thanh Thúy ở hàng chắn, và Nguyễn Thị Kim Liên nơi tuyến sau. Huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt xây dựng lối chơi nhanh, biến hóa, lấy tốc độ bù cho chiều cao còn khiêm tốn so với các đội bóng hàng đầu châu Á.

Người hâm mộ thường nhớ những pha kết thúc. Họ nhớ cú đập của Thanh Thúy, nhớ pha chắn của Kiều Trinh, nhớ những điểm số hiện lên trên bảng điện tử. Ít ai nhớ rằng phía sau mỗi điểm số ấy là một chuỗi hành động không tên: bước di chuyển của libero, động tác chắn bóng bằng thân người của chủ công, sự im lặng của một cầu thủ dự bị suốt bốn hiệp. Đó là phần chìm của tảng băng, và cũng là phần quyết định.

Tôi từng dành nhiều buổi tối để bóc tách băng hình các trận đấu của đội tuyển nữ Việt Nam. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi và ghi chép của tôi qua nhiều mùa giải, điều khiến tôi chú ý nhất không nằm ở số điểm ghi được. Chỉ số phản ánh trung thực nhất sức mạnh của một đội bóng chuyền không phải là tổng điểm tấn công, mà là tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo — bởi đó là điều kiện để mọi phương án chiến thuật phía sau tồn tại. Một đội có thể thắng một trận nhờ vài pha đập bóng xuất thần, nhưng không thể thắng cả một giải đấu nếu hệ thống đỡ bóng chuyền một liên tục vỡ vụn.

Khi bước một tốt, setter Đoàn Thị Lâm Oanh có đủ không gian để tung ra những đường chuyền nhanh cho chủ công, kéo giãn khối chắn đối phương, mở ra khoảng trống ở giữa lưới cho Hoàng Thị Kiều Trinh. Khi bước một kém, bóng buộc phải đưa lên biên, đối phương chỉ cần dồn hai người chắn và bài tấn công trở nên dễ đoán. Cùng một đội hình, cùng những con người, đội tuyển nữ Việt Nam có thể chơi hai trận đấu hoàn toàn khác nhau, chỉ phụ thuộc vào việc quả bóng đầu tiên có được đưa đến đúng vị trí hay không.

Điều này giải thích vì sao những trận thắng tưng bừng đôi khi che giấu sự mong manh. Trong nhiều trận, đội giành điểm nhờ đối thủ giao bóng hỏng hoặc nhờ những pha cứu bóng ngoài hệ thống, chứ không nhờ một cấu trúc tấn công bền vững. Những điểm số ấy đẹp, nhưng chúng khó lặp lại trước một đối thủ biết giao bóng áp lực như Thái Lan hay Trung Quốc. Tôi học được điều này từ những đêm ngồi xem lại băng ghi hình, đếm từng lần chạm bóng, và nhận ra rằng phần lớn thời gian của một trận bóng chuyền diễn ra ở những khoảnh khắc không có điểm số.

Có một câu tôi viết trong sổ tay và vẫn giữ nguyên: "Sân vắng không xóa trận đấu, nó chỉ biến tiếng vỗ tay thành nỗi nhớ mang hình dạng một cầu thủ lặng lẽ cởi giày." Tôi nghĩ về câu ấy mỗi khi thấy một libero rời sân mà không ai nhắc tên, sau một trận đấu mà người ta chỉ nhớ người ghi điểm cuối cùng. "Người ta nhớ một pha bóng quyết định, nhưng tôi lại nhớ nhất những gì xảy ra sau khi ánh đèn tắt."

Điểm mù lớn nhất trong cách chúng ta đọc bóng chuyền nữ Việt Nam nằm ở chỗ chúng ta luôn tìm một người hùng. Câu chuyện được kể là câu chuyện về một chủ công gánh đội, về một pha bóng định mệnh. Nhưng bóng chuyền, ở tầng sâu nhất, là môn thể thao của những hệ thống không tên. Nếu đội tuyển nữ Việt Nam muốn tiến xa hơn ở đấu trường châu lục, thứ cần cải thiện trước tiên không phải là sức mạnh tấn công của ngôi sao, mà là độ ổn định của bước một và chiều sâu của băng ghế dự bị.

Có một điều khó nghe: một đội bóng chỉ có một tay đập chủ lực sẽ luôn bị bắt bài ở những trận đấu lớn. Đối phương học cách giao bóng vào đúng vị trí khiến ngôi sao ấy không thể tấn công từ thế thoải mái. Khi đó, đội tuyển cần một người khác đủ bản lĩnh để gánh, và cần một libero đủ kiên nhẫn để giữ nhịp. Những trận thua đau không đến từ việc thiếu tài năng, mà từ việc thiếu những phương án dự phòng được rèn luyện đủ lâu. Một cầu thủ giải nghệ không bao giờ rời sân, cô ấy chỉ bước sang một cõi khác, nơi chỉ có mình và quá khứ — và đôi khi, chính khoảng trống ấy mới là điều một đội bóng cần lấp đầy.

Tôi không tin rằng một trận thua định nghĩa số phận của một đội bóng. Tôi tin rằng cách một đội nhìn vào phần chìm của chính mình — những lần chạm bóng không ai đếm, những bàn tay không ai vỗ — sẽ quyết định việc đội ấy có thể đi bao xa. Bóng chuyền nữ Việt Nam đã chứng minh mình có thể vươn tới những sân đấu lớn hơn. Điều còn lại là liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn để yêu cả những khoảnh khắc không được phát sóng hay không.